در حالی که منطقه شمالغرب کشور با ابرچالش زیستمحیطی دریاچه ارومیه دستوپنجه نرم میکند، بروز نشانههای تخریب و کاهش شدید آب در تالابهای کوچکمقیاس منطقه این پرسش و دغدغه را مطرح میکند که ضعف نظارت و مدیریت این پهنههای آبی چه پیامدهایی به دنبال خواهد داشت؟
تالاب آرباطان که در اصل یک تالاب طبیعی بوده و در پی احداث بند آب به شکل فعلی (تالاب دستساز) درآمده، طی ماههای اخیر با انتقال آب از بستر تالاب با خطر خشکی کامل مواجه شده است.
این تالاب در دو بخش مجزا واقع شده است: بخش اصلی در جنوبشرقی به مساحت ۱۶۲.۶۲ هکتار و بخش کوچکتر در شمالغرب به مساحت حدود ۲.۵ هکتار.
ثبت گونههای نادر و اهمیت اکولوژیک
در سال ۱۴۰۳ تالاب آرباطان طی هشت نوبت بازدید میدانی توسط هفت پرندهنگر پایش شد. در این بازدیدها شمار قابل توجهی گونه پرنده و سه گونه پستاندار ثبت گردید. حضور بیش از هزار پرنده مهاجر، مشاهده گونههای نادر و کمیاب، ثبت زادآوری گونههای شاخص و غنای گونهای بالا، اهمیت اکولوژیک این تالاب را برجسته میکند.
در آذرماه ۱۴۰۳ گونه «اردک دمدراز» برای نخستینبار در استان توسط سولماز عظیمزاده و مجید رحمانی ( از خانه فعالین محیط زیست) در این تالاب ثبت شد، در نتیجه یک گونه به فهرست پرندگان آذربایجان شرقی افزوده شد؛ رخدادی کمسابقه در ثبتهای پرندهنگری منطقه.
با توجه به روند ناپایدار تالاب قوریگل، تالاب آرباطان میتواند بهعنوان زیستگاه جایگزین در شبکه مهاجرتی پرندگان ایفای نقش کند. حذف چنین ایستگاههایی در مسیر مهاجرت ( که از آفریقا یا سیبری آغاز میشود) صرفاً یک مسئله محلی نیست، بلکه اختلالی در مقیاس فرامنطقهای به شمار میرود.
از پویایی اکولوژیک تا خشکی گسترده
در بازدید شانزدهم خردادماه ۱۴۰۴، تعداد ۳۳ گونه پرنده از جمله اکراس سیاه، خروس کولی سینهسیاه، گلاریول بالسرخ، آووست و سنقر تالابی مشاهده و وضعیت آبی تالاب مناسب ارزیابی گردید. با این حال، در بازدید مورخ ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ تالاب تقریباً خشک شده و تنها لکههای محدودی از آب باقی مانده است.
در بخش جنوبشرقی تالاب، دو لوله انتقال آب مشاهده شد که فاقد کنتور اندازهگیری بوده و آب تالاب را به خارج از محدوده منتقل میکنند. یکی از لولهها پس از طی مسیر دفنشده به کارخانه شن و ماسهای با مالکیت نامشخص میرسد که در مجاورت آن زمینی حصارکشیشده جدیدالاحداث قرار دارد. قطعهای زمین کشاورزی نیز با همین لوله به سیستم آبیاری قطرهای تجهیز شده است. لوله دیگر که روی سطح زمین قرار دارد، آب را به چند قطعه زمین کشاورزی منتقل کرده و آنها را از کشت دیم به آبی تبدیل کرده است. در بازدید خردادماه ۱۴۰۴ چنین تأسیساتی در محل مشاهده نشده بود.
ارزش اقتصادی این سرمایه عمومی
برآورد خدمات اکوسیستمی تالاب آرباطان نشان میدهد ارزش سالانه آن حدود پنج میلیون دلار (معادل تقریبی ۸۱۰ میلیارد تومان) است؛ رقمی که بیانگر سرمایه طبیعی متعلق به عموم مردم منطقه است. این خدمات شامل کنترل سیلاب، تغذیه آبهای زیرزمینی، ذخیره کربن، تعدیل اقلیم محلی، زیستگاه تنوع زیستی و ظرفیتهای گردشگری و آموزشی است.
در مقابل، منافع اقتصادی فعالیتهای محدود خصوصی در مقایسه با این سرمایه عمومی، بسیار ناچیز ارزیابی میشود. انتقال آب تالاب بدون کنتور، بدون شفافیت و بدون اطلاعرسانی عمومی، به معنای کاهش سرمایه طبیعی منطقه و انتقال ثروت عمومی به منافع محدود خصوصی است.
درخواست شفافسازی و اقدام فوری
با توجه به شواهد میدانی و مستندات تصویری پیوست، انتظار میرود دستگاههای مسئول ضمن شفافسازی درباره وضعیت بهرهبرداری از بند آبی، نحوه انتقال آب، مجوزهای احتمالی و مالکیت تأسیسات احداثشده، در صورت احراز تخلف، اقدامات قانونی لازم را برای جلوگیری از ادامه برداشت آب و احیای تالاب انجام دهند.
خانه فعالین محیطزیست و توسعه پایدار آذربایجانشرقی ، بهطور رسمی خواستار ورود فوری نهادهای نظارتی، بررسی دقیق ابعاد حقوقی و فنی موضوع، توقف هرگونه برداشت فاقد مجوز از تالاب و ارائه گزارش شفاف به افکار عمومی است.
این نهاد تأکید میکند حفظ تالابهای کوچکمقیاس در منطقهای که با بحرانهایی همچون دریاچه ارومیه مواجه است، یک ضرورت مدیریتی، اقتصادی و بیننسلی است و هرگونه تعلل در صیانت از این سرمایههای طبیعی، تبعاتی فراتر از یک محدوده محلی خواهد داشت.
پی نوشت: گزارش تصویری از وضعیت فعلی و تصاویری از سال ۴۰۳ را در ادامه ببینید!
